چکیده

زمینه و هدف: سوانح هوایی معمولاً حاصل تعامل پیچیده‌ای از عوامل فنی، انسانی، سازمانی و محیطی هستند و تحلیل دقیق آن‌ها نیازمند به‌کارگیری مدل‌های تحلیلی مناسب است. در دهه‌های اخیر رویکردهای مختلفی برای تحلیل سوانح هوایی توسعه یافته‌اند که هر یک دارای قابلیت‌ها و محدودیت‌های خاص خود هستند. هدف این پژوهش بررسی و مقایسه نظام‌مند مدل‌های مختلف تحلیل سوانح هوایی و شناسایی کارآمدترین رویکردها برای تحلیل انواع سوانح است.

روش شناسی: این پژوهش از نوع مروری- تحلیلی با رویکرد تحلیل مقایسه‌ای نظام‌مند است. در این مطالعه، مهم‌ترین مدل‌های مورد استفاده در تحلیل سوانح هوایی شامل مدل‌های سنتی (مانند تحلیل درخت خطا و رویکرد زنجیره‌ای)، مدل‌های سیستمی (از جمله مدل پنیر سوئیسی)، مدل‌های مبتنی بر عوامل انسانی (مانند مدل SHELL و HFACS) و مدل‌های داده‌محور (از جمله روش‌های مبتنی بر یادگیری ماشین) مورد بررسی قرار گرفتند. داده‌ها از طریق مطالعه منابع علمی، مقالات پژوهشی و گزارش‌های سازمان‌های معتبر حوزه هوانوردی گردآوری شد. سپس مدل‌ها بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌های تحلیلی از پیش‌تعریف‌شده شامل دقت تحلیلی، سادگی کاربرد، قابلیت اجرا و توانایی شناسایی و تحلیل عوامل انسانی و سازمانی مورد مقایسه قرار گرفتند.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که مدل‌های سیستمی، به‌ویژه مدل پنیر سوئیسی، در تحلیل سوانح پیچیده و چندعاملی کارایی بیشتری دارند، زیرا امکان بررسی تعامل میان لایه‌های مختلف سیستم ایمنی را فراهم می‌کنند. در مقابل، مدل‌های سنتی مانند تحلیل درخت خطا برای شناسایی علل ریشه‌ای در سوانح با ساختار ساده‌تر مناسب‌تر هستند.